ATA SÖZLERİ KİM TARAFINDAN NEREDE VE NE ZAMAN SÖYLENDİĞİ BELLİ DEĞİLDİR.ÖĞÜT VERMEK AMACIYLA SÖYLENMİŞLERDİR.
AĞIZDAN AĞZA ASIRLARDIR DEVAM EDE GELMİŞTİR.
A. BİÇİM ÖZELLİKLERİ
1. ATASÖZLERİ KALIPLAŞMIŞ (KLİŞE DURUMUNA GELMİŞ) SÖZLERDİR: HER ATASÖZÜ, BELLİ
BİR KALIP İÇİNDE, BELLİ SÖZCÜKLERLE SÖYLENMİŞ OLAN DONMUŞ BİR BİÇİMDİR.
SÖZCÜKLER DEĞİŞTİRİLİP YERLERİNE -AYNI ANLAMDA DA OLSA- BAŞKA SÖZCÜKLER
KONULAMAYACAĞI GİBİ SÖZDİZİMİNİN BİÇİMİ DE BOZULAMAZ. BÖYLE DEĞİŞTİR-
MELER YAPILSA ORTAYA ÇIKAN SÖZ, -ANLAM DEĞİŞMESE DAHİ- ATA-LARSÖZÜ DİYE ANILMAZ.
ÖRNEĞİN:
DERDİNİ SAKLAYAN DERMAN BULAMAZ. SÖZÜNDEKİ DERMAN YERİNE İLÂÇ DENİLEMEZ.
ÇALMA ELİN KAPISINI, ÇALARLAR KAPINI.
SÖZÜ DE, SÖZCÜKLERİN SIRASI DEĞİŞTİRİLEREK:
ELİN KAPISINI ÇALMA, KAPINI ÇALARLAR.
BİÇİMİNDE SÖYLENEMEZ.
2. ATASÖZLERİ KISA VE ÖZLÜDÜR. AZ SÖZCÜKLE ÇOK ŞEY ANLATIR:
DİKENSİZ GÜL OMAZ.
ALET İŞLER, EL ÖVÜNÜR.
TAŞIMA SU İLE DEĞİRMEN DÖNMEZ ... GİBİ.
3. ATASÖZLERİNİN ÇOĞU BİR, İKİ CÜMLEDİR. DAHA UZUN OLANLARI AZDIR:
VAKİT NAKİTTİR.
BALIK BAŞTAN KOKAR.
YERİN KULAĞI VAR.
AK AKÇE KARA GÜN İÇİNDİR.
DEVECİ İLE KONUŞAN KAPISINI BÜYÜK AÇAR.
GÖRÜNEN KÖY KILAVUZ İSTEMEZ.
SON PİŞMANLIK FAYDA ETMEZ.
ZAMAN SANA UYMAZSA SEN ZAMANA UY.
YOLDAN KAL, YOLDAŞTAN KALMA.
DOST İLE YE İÇ, ALIŞVERİŞ ETME.
NE YAVUZ OL ASIL, NE YAVAŞ OL BASIL.
ANASINA BAK KIZINI AL, KENARINA BAK BEZİNİ AL ... GİBİ.
BU ÖRNEKLERDE GÖRÜLDÜĞÜ GİBİ, TÜMCELERDE EN ÇOK GENİŞ ZAMAN KİPİ, KİMİ VAKİT
(ÖĞÜT OLAN ATASÖZLERİNDE) EMİR KİPİ KULLANILMIŞTIR. BAŞKA KİPLERLE KURULMUŞ ATASÖZLERİ DAHA AZDIR. BUNLARDA DA FİİLİ SÖYLENMEMİŞ OLANLARDA DA, YA GENİŞ ZAMAN YA EMİR ANLAMI GİZLİDİR:
YALANCININ EVİ YANMIŞ, KİMSE İNANMAMIŞ.
ANA KIZINA TAHT KURMUŞ, BAHT KURMAMIŞ.
NE OLDUM DEMEMELİ, NE OLACAĞIM DEMELİ.
BANA DOKUNMAYAN YILAN BİN YAŞASIN.
ANLAYAMA SİVRİSİNEK SAZ, ANLAMAYANA DAVUL ZURNA AZ.
İNSAN SÖYLESE SÖYLESE, HAYVAN KOKLAŞA KOKLAŞA.
DEVE BİR AKÇEYE, DEVE BİN AKÇEYE.
EVVEL TAAM, SONRA KELAM ... GİBİ.
B. KAVRAM ÖZELLİKLERİ
HER ATASÖZÜ BİR GENEL KURAL, BİR DÜSTUR NİTELİĞİNDEDİR. BU KURAL VE DÜSTURLAR
BAŞLICA AŞAĞIDAKİ KAVRAM BÖLÜKLERİ İÇİNDE BULUNUR. BAŞKA BİR DEYİŞLE ATASÖZLERİ,
KAVRAM BAKIMINDAN BİRKAÇ ÇEŞİTTİR:
1. SOSYAL OLAYLARIN NASIL OLAGELDİKLERİNİ -UZUN BİR GÖZLEM VE DENEME SONUCU
OLARAK- YANSIZCA BİLDİREN ATASÖZLERİ VARDIR:
KOMŞUNUN TAVUĞU KOMŞUYA KAZ GÖRÜNÜR. MİNAREYİ ÇALAN KILIFINI HAZIRLAR. ARABA
KIRILINCA YOL GÖSTEREN ÇOK OLUR. SÜTTEN AĞZI YANAN YOĞURDU ÜFLEYEREK İÇER...GİBİ.
2. DOĞA OLAYLARININ NASIL OLAGELDİKLERİNİ -UZUN BİR GÖZLEM SONUCU OLARAK BELİRTEN
ATASÖZLERİ VARDIR:
MART KAPIDAN BAKTIRIR, KAZMA KÜREK YAKTIRIR. KORK APRİLİN BEŞİNDEN, ÖKÜZÜ AYIRIR EŞİNDEN.
ZEMHERİDE KAR YAĞMADAN KAN YAĞMASI İYİ.
MART YAĞAR NİSAN ÖVÜNÜR, NİSAN YAĞAR İNSAN ÖVÜNÜR ...GİBİ.
3. TOPLUMSAL OLAYLARIN NASIL OLAGELDİKLERİNİ UZUN BİR GÖZLEM VE DENEME SONUCU
OLARAK BİLDİRİRKEN BUNDAN DERS ALMAMIZI (AÇIKÇA SÖYLEMEYİP DOLAYISIYLA)
HATIRLATAN ATASÖZLERİ VARDIR:
AĞLAMAYAN ÇOCUĞA MEME VERMEZLER. ÖFKE İLE KALKAN ZİYAN İLE OTURUR. MAHKEME .KADIYA MÜLK DEĞİL. SONA KALAN DONA KALIR. ... GİBİ.
BU SÖZLERİN ALTINDA "İSTEMELİSİN Kİ ELDE EDESİN", "İNSAN KENDİSİNİ ÖFKEYE
KAPTIRMAMALI"... DERSLERİ BULUNMAKTADIR.
4. DENEMELERE YA DA MANTIĞA DAYANARAK DOĞRUDAN DOĞRUYA AHLÂK DERSİ VE ÖĞÜT
VEREN ATASÖZLERİ VARDIR:
ÇİRKEFE TAŞ ATMA, ÜSTÜNE SIÇRAR. AYAĞINI YORGANINA GÖRE UZAT. BUGÜNKÜ İŞİNİ
YARINA BIRAKMA. YOLDAN KAL, YOLDAŞTAN KALMA ... GİBİ.
5. BİRTAKIM GERÇEKLER, FELSEFELER, BİLGECE DÜŞÜNCELER BİLDİREREK (DOLAYISIYLA)
YOL GÖSTEREN ATASÖZLERİ VARDIR:
BAL BAL DEMEKLE AĞIZ TATLI OLMAZ. CAN BOSTANDA BİTMEZ. KORKUNUN ECELE FAYDASI YOKTUR. TAŞIMA SU İLE DEĞİRMEN DÖNMEZ ... GİBİ.
6. TÖRE VE GELENEKLERİ BİLDİREN ATASÖZLERİ VARDIR:
DOST BAŞA BAKAR, DÜŞMAN AYAĞA. BİR FİNCAN KAHVENİN KIRK YIL HATIRI VAR. KIZINI DÖVMEYEN DİZİNİ DÖVER. KIZ BEŞİKTE, ÇEYİZ SANDIKTA ... GİBİ.
7. KİMİ İNANIŞLARI BİLDİREN ATASÖZLERİ VARDIR:
KIRK YILDA BİR ÖLET OLUR, ECELİ GELEN ÖLÜR. ANANIN BAHTI KIZINA. AKACAK KAN DAMARDA DURMAZ. BAYKUŞUN KISMETİ AYAĞINA GELİR ... GİBİ.